گزارشی درمودر کتاب خانه مدرسه

اشاره

هدف از معرفی اجمالی این گونه مراکز در حوزه علمیه قم، آشنائی طلاب علاقه مند به مباحث تاریخ معاصر با کتابخانه ها و مراکزی که منابع مورد نظر را در اختیار دارند، و نیز سهولت در مراجعه به این مراکز جهت استفاده از منابع می باشد . در این شماره گزارشی کوتاه از کتابخانه مدرسه آیت الله العظمی گلپایگانی و هم چنین فهرست برخی از کتاب های مورد نظر ارائه شده است .

درآمد

وقتی فاصله کوتاه حرم حضرت معصومه علیها السلام تا مدرسه فیضیه و دارالشفاء را در مرکز شهر قم می پیماییم و با عبور از خیابان ارم، پا در صحن مدرسه آیت الله گلپایگانی می گذاریم; با جمعیت انبوهی از دانش پژوهان مشتاق مواجه می شویم که هر روزه جهت آموزش، پژوهش و مباحثه متون درسی به این مدرسه وارد می شوند . با گذر از صحن پر ازدحام مدرسه و عبور از پله هایی که ما را به کتابخانه آیت الله گلپایگانی قدس سره هدایت می کند، این بار نیز با جمعیتی انبوه از طلاب مواجه می گردیم که آرام و بی صدا در سالن مطالعه کتابخانه به تحقیق و مطالعه مشغولند . بی تردید عوامل متعددی در بالابردن کمیت افرادی که از امکانات مکتوب یک کتابخانه استفاده می کنند مؤثر است . وجود این کتابخانه در مرکز یک مکان آموزشی و نزدیکی مکانی آن با مراکز پژوهشی و آموزشی دیگر، یکی از این عوامل است . کتابخانه آیت الله گلپایگانی به لحاظ قرار گرفتن در یک مکان آموزشی و هم جواری آن با مدرسه فیضیه، دارالشفا و مسجد اعظم که بزرگ ترین مجمع های درس خارج حوزه را تشکیل می دهند، قابلیت آن را برای بهره دهی آموزشی و پژوهشی به علاقه مندان بالا برده است .

هسته اصلی کتابخانه از کتاب های شخصی آیت الله العظمی گلپایگانی قدس سره و کتاب های کتابخانه مدرسه امام مهدی علیه السلام تشکیل می شود; بنابراین می توان مؤسس اولیه کتابخانه را به برکت کتاب های شخصی مزبور و شخص شریف ایشان دانست . اهدا و خرید کتاب، رقم کتاب های چاپی و خطی، این کتابخانه را تا سال 1380 به ترتیب به 77872 و 15000 جلد رسانده است .

فضای کتابخانه آیت الله گلپایگانی به پنج بخش اصلی، شامل 1 – عمومی; 2 – مرجع; 3 – نشریه ها; 4 – امانی; 5 – کتابهای خطی تقسیم شده است . این بخش ها غیر از بخش مرجع و نشریه ها به صورت قفسه بسته اداره می گردد .

1 . بخش عمومی

این بخش در کنار بخش امانی و کتابهای خطی که همگی به صورت قفسه بسته اداره می شود از مهم ترین بخش های این کتابخانه شمرده می شوند . در بخش عمومی، اعضای کتابخانه و کسانی که به صورت موردی، کارت موقت و اجازه استفاده از کتابخانه را دریافت می کنند، پس از دریافت کتاب و مطالعه آن به کتاب دار بازمی گردانند .

علاوه بر روش کتاب داری در این کتابخانه (قفسه بسته)، روش ابداعی در شیوه طبقه بندی و نیز استفاده از نرم افزاری که با تکیه بر این روش، طراحی و به کار گرفته شده است، دستیابی به کتاب را برای دانش پژوهان آسان کرده است .

2 . بخش خدمات مرجع

هدف از سازماندهی این بخش، تسهیل دست رسی به کتاب های درسی و جنبی حوزوی، ادبیات و شروح اصول و فقه است که طلاب به طور مکرر استفاده می کنند . این بخش به صورت قفسه باز اداره می شود .

3 . بخش امانی

پس از صدور کارت برای دانش پژوهان و محققان، این امکان را فراهم می سازد که کتاب در خارج از کتابخانه مورد مطالعه قرار گیرد . اعضای بخش امانی در پایان اسفند 1376 به 17994 نفر رسید .

4 . بخش مخطوطات

مخزن بزرگی از معارف، علوم و فنون می باشد و دلیل محکمی است بر عظمت ذخایر فرهنگی تمدن اسلامی و تلاش علما، متفکران و هنرمندانی که با امکانات کم، آثار ارزش مندی از خود به یادگار گذاشته اند . صفحه های کلام الله مجید با خط کوفی و بدون نقطه و اعراب بر روی پوست از قرن دوم – سوم هجری، تفاسیر، کتب فقهی، طبی، علمی، ریاضی قرن پنجم به بعد، ست خط شهید (اول و دوم) و دیگر بزرگان اسلام، اجازه ها به خطوط فقها و . . . نمونه هایی از این ذخایر گران بها را شامل می شود که به زبان های عربی، فارسی، ترکی، اردو، اوستایی، پهلوی، کردی و گویش های محلی نگاشته شده است .

5 . بخش نشریه ها و مجله ها

در حال حاضر (1380) مشتمل بر بیش از 400 عنوان مجله و نشریه و بیش از 467 عنوان روزنامه وجود دارد که اکثرا به بعد از سال 1348 مربوط می باشند . قدیم ترین نشریه موجود در این بخش، روزنامه صور اسرافیل – پنج شنبه 22 جمادی الاولی 1325 ه . ق، 24 بهمن ماه سال 1276 ه . ش – می باشد . مجله یغما (از اول تا آخر) و روزنامه کاوه از دیگر نشریه های موجود در این بخش است .

آن چه در این کتابخانه جالب توجه به نظر می رسد، شیوه ابداعی است که مدیر محترم کتابخانه برای تسهیل دست رسی به منابع کتابخانه ای ارائه داده اند . این روش که محصول مطالعه های گسترده شیوه های طبقه بندی و فهرست نگاری کتاب در تاریخ اسلام و شیوه های معمول در غرب می باشد; بر اساس محل، کتاب، قطع و تا حد امکان موضوع طراحی شده است . کد شناسایی که نشان گر کتاب شناسی، فهارس، تلخیص کتاب، موضوع، مؤلف، مترجم و عنوان کتاب می باشد، عددی کسری است که صورت و مخرج آن حداکثر از سه رقم تجاوز نمی کند و قابلیت به کارگیری در رایانه را داراست . توضیح بیشتر این روش در کتاب «طبقه بندی علوم اسلامی » و نیز در «طرحی نو در روش کتاب داری » با نویسندگی مدیر این کتابخانه زیر چاپ می باشد .

6 . برخی ویژگی های دیگر

تاریخ تاسیس: 1369;

ریاست عالی: سید جواد گلپایگانی;

فهرست نگاری و طبقه بندی: روش ابداعی که مختصرا توضیح داده شد;

تعداد پرسنل کتابخانه: سیزده نفر;

ساعت های فعالیت: 12 – 17 و 20 – 15 (پنجشنبه ها عصر تعطیل است) ;

استفاده کنندگان: طلاب و فضلا (50%)، اساتید و پژوهش گران (25 %)، دانشجویان و دانش آموزان (20 %) و افراد عادی (5%) ;

ارتباط با سایر کتابخانه ها و مؤسسه های پژوهشی: ارتباط با سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، وزارت بهداشت و درمان، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، مجمع الفکر الاسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی و دفتر میراث مکتوب . نوع ارتباط به صورت مبادله کتاب می باشد .

آثار: آثار قلمی شامل الف) فهرست نسخه های خطی; ب) طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی; ج) طرحی نو در روش کتاب داری با نویسندگی ابو الفضل عرب زاده و آثار رایانه ای، شامل فهرست موجز نسخه های خطی کتابخانه به زبان فارسی و عربی در دو دیسکت است . این کتابخانه دستگاه آفت زدایی نیز دارد .

قدیم ترین کتاب چاپی: النجاة و القانون فی الطب، اثر ابن سینا که در سال 1593 میلادی در رم ایتالیا چاپ شده است;

بزرگ ترین کتاب: کتاب مواقع النجوم یا شجره علمای حدیث و اجازه با ابعاد 50 در 68 سانتی متر;

کوچک ترین کتاب: کلام الله مجید با چاپ و خط یک در دو سانتی متر .

کتاب نامه

1 . عرب زاده، ابوالفضل; فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی (ره) ; چ 1، قم: دارالقرآن الکریم، 1378 ش .

2 . پایگاه اطلاع رسانی حوزه علمیه قم; بشیر 80، ج 2، چ 1، 1380 ش .